Author :
Abstract
Bu çalışma, Osmanlı hukuk sisteminde fetva kurumu ile kazâ faaliyetleri arasındaki ilişkiyi ve şeyhülislâmlık makamının rolünü incelemektedir. Fetva, müftünün dinî ve amelî konularda verdiği ilmî görüş; kazâ ise hâkimin hukukî uyuşmazlıkları bağlayıcı şekilde karara bağlamasıdır. Osmanlı’da fetva kurumu yalnızca bireysel dinî meselelerle sınırlı kalmayıp toplumsal ve idarî alanları da kapsamıştır. Araştırma, klasik fıkıh literatürü ve Osmanlı fetva mecmualarının incelenmesine dayanmaktadır. Bulgular, fetvaların kadılar için önemli bir rehber olduğunu göstermektedir. Kadılar kararlarını güçlendirmek için fetvalara başvurmuş, taraflar da iddialarını desteklemek amacıyla bunları kullanmıştır. Şeyhülislâmlık makamının güçlü konumu, fetvaların hukukî ve siyasî etkisini artırmıştır. Özellikle padişah iradesiyle birleşen fetvalar kanun gücü kazanabilmiştir. Sonuç olarak fetva kurumu, Osmanlı hukuk düzeninde yalnızca teorik bir görüş bildirme mekanizması değil, aynı zamanda hukukî uygulamaların yönünü belirleyen ve yargı pratiğini etkileyen temel bir unsur olarak işlev görmüştür.
Keywords
Abstract
This study examines the relationship between the fatwa institution and judicial (qaḍāʾ) activities in the Ottoman legal system, along with the role of the Shaykh al-Islām. A fatwa is a scholarly opinion issued by a mufti on religious and practical matters, while qaḍāʾ refers to the binding resolution of legal disputes by a judge. In the Ottoman context, fatwas extended beyond individual issues to social, administrative, and economic fields. The study is based on qualitative analysis of classical fiqh literature and Ottoman fatwa collections. Findings show that fatwas guided qadis in court practice. Judges used them to strengthen decisions, and litigants presented them to support claims. The authority of the Shaykh al-Islām increased the legal and political impact of fatwas, which could gain legal force when aligned with the sultan’s will. In conclusion, the fatwa institution was not only theoretical but a key element shaping legal practice and judicial processes in the Ottoman system.
